Mankala to rodzina gier, a nie jeden zestaw reguł. W Polsce najczęściej spotkasz Kalahę – z bazami na końcach planszy – oraz Wari, znane też jako Oware. Oba warianty wykorzystują sianie kamieni, ale różnią się celem i sposobem bicia.
Kalaha czy Wari – czym się różnią?
Oba warianty są grami dla dwóch osób. Plansza zwykle ma dwa rzędy po sześć dołków, ale dodatkowe zasady zależą od wybranej odmiany. Mankala wywodzi się z Afryki i należy do najstarszych rodzin gier planszowych.
| Cecha | Kalaha | Wari (Oware) |
|---|---|---|
| Baza | Każdy gracz ma własną bazę, czyli dużą skrytkę na zdobyte kamienie. | Nie używa baz. Zbiór zdobytych kamieni przechowuje się poza dołkami. |
| Cel gry | Zebrać w swojej bazie więcej kamieni niż przeciwnik. | Zbić więcej kamieni przeciwnika niż on zdobędzie od nas. |
| Sposób bicia | Kończenie ruchu w pustym własnym dołku pozwala zabrać kamienie z dołka naprzeciwko. | Końcowy kamień może utworzyć w dołku przeciwnika stos dwóch lub trzech kamieni. |
Jak grać w Kalahę?
Do rozpoczęcia partii potrzebna jest plansza z dwunastoma małymi dołkami i dwiema bazami. Najczęściej do każdego małego dołka wkłada się po cztery kamienie. Każdy gracz kontroluje rząd znajdujący się przed nim oraz bazę po swojej prawej stronie.
Przed pierwszym ruchem ustalcie, w którym kierunku przebiega obieg kamieni. W popularnym układzie jest to kierunek przeciwny do ruchu wskazówek zegara. Kierunek powinien być stały przez całą partię.
Przebieg tury w Kalahę wygląda następująco:
- Wybierz jeden z własnych niepustych dołków i zabierz z niego wszystkie kamienie.
- Rozsiewaj je po jednym, zaczynając od kolejnego dołka i poruszając się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.
- Włóż kamień do własnej bazy, jeśli trasa prowadzi przez bazę. Pomiń bazę przeciwnika.
- Jeśli ostatni kamień trafi do własnej bazy, wykonaj jeszcze jeden ruch.
- Jeśli ostatni kamień trafi do pustego dołka po twojej stronie, zabierz go oraz kamienie z dołka przeciwnika leżącego naprzeciwko. Przenieś je do swojej bazy.
Nie wolno wrzucać kamieni do bazy przeciwnika. Jeżeli wyjmiesz z dołka tyle kamieni, że wykonasz pełne okrążenie, pomiń dołek, z którego rozpoczął się ruch. Dzięki temu nie odkładasz kamienia z powrotem w miejsce startu.
Gra kończy się, gdy jeden z graczy opróżni wszystkie swoje małe dołki. Wtedy przeciwnik przenosi pozostałe na swojej stronie kamienie do własnej bazy. Wygrywa osoba, która zgromadziła ich więcej.
Jak grać w Wari (Oware)?
Wari nie ma baz. Przygotujcie planszę z dwunastoma dołkami i zwykle 48 kamieniami, po cztery w każdym dołku. Każdy gracz kontroluje sześć pól po swojej stronie. Ruchy wykonuje się naprzemiennie, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.
Wari wykorzystuje tę samą podstawową mechanikę siania, ale jego bicie działa inaczej:
- Wybierz własny niepusty dołek i zabierz z niego wszystkie kamienie.
- Rozsiewaj je po jednym w kolejnych dołkach, przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.
- Jeśli kamieni jest tak dużo, że zataczają pełne okrążenie, pomiń dołek startowy.
- Sprawdź dołek przeciwnika, w którym wylądował ostatni kamień. Jeśli znajdują się w nim dwa lub trzy kamienie, zabierz cały stos.
- Sprawdź kolejne dołki przeciwnika wstecz, zgodnie z kierunkiem siania. Zabierz także te, w których znajdują się dwa lub trzy kamienie. Przerwij zbieranie, gdy trafisz na inną liczbę.
W Wari nie można wykonać bicia, które pozbawiłoby przeciwnika wszystkich kamieni i uniemożliwiło mu ruch. W takiej sytuacji kamienie pozostają na planszy. Jeśli przeciwnik nie ma żadnych kamieni, należy – o ile jest to możliwe – wykonać ruch, który dostarczy mu kamieni do jego strony.
Partia kończy się, gdy jeden z graczy zdobędzie więcej niż połowę wszystkich kamieni, gdy nie da się wykonać ruchu podtrzymującego rozgrywkę albo gdy pozycja zacznie się powtarzać. Pozostałe kamienie przypisuje się graczowi, po którego stronie leżą. W zależności od przyjętych zasad może też obowiązywać reguła Grand slam, czyli specjalne rozstrzygnięcie sytuacji, w której jedno bicie objęłoby wszystkie kamienie przeciwnika. Ustalcie tę kwestię przed rozpoczęciem partii.
Jak wygrać w Mankalę?
W obu wariantach liczy się nie samo wykonanie ruchu, lecz kontrola nad jego ostatnim kamieniem. Początkujący gracz powinien zwracać uwagę na następujące elementy:
- Planuj kilka ruchów naprzód – policz, gdzie zakończy się sianie, zanim wybierzesz dołek.
- W Kalahadąż do dodatkowych ruchów – zakończenie tury we własnej bazie pozwala grać ponownie.
- Chroń kamienie przed biciem – w Wari nie zostawiaj przeciwnikowi łatwych stosów po dwa lub trzy kamienie.
- Kontroluj końcówkę – opróżnienie własnej strony może przekazać przeciwnikowi wszystkie pozostałe kamienie, więc nie zawsze opłaca się zrobić to jak najszybciej.
Na pierwszą partię zwykle łatwiejsza będzie Kalaha, ponieważ baza jasno pokazuje zdobyte punkty i daje dodatkowy ruch. Wari wymaga dokładniejszego liczenia dołków przeciwnika, ale oferuje bardziej rozbudowaną walkę o moment i zakres bicia.
