Tavla to nie jedna gra, lecz rodzina trzech greckich wariantów: Portes, Plakoto i Fevga. Wszystkie wykorzystują planszę z 24 trójkątnymi polami, po 15 pionów dla każdego gracza oraz dwie kostki, ale różnią się kierunkiem ruchu i sposobem blokowania przeciwnika.
Czym jest tavla?
Tavla, nazywana też tavli, to tradycyjna rodzina gier planszowych popularna przede wszystkim w Grecji. Jej trzy główne odmiany to Portes, czyli wariant z biciem pionów, Plakoto, w którym piony się przykrywa, oraz Fevga, oparta na wyścigu i blokowaniu pól.
W Portes i Plakoto gracze poruszają pionami w przeciwnych kierunkach. W Fevga obaj poruszają się w tym samym kierunku. Ta różnica ma duże znaczenie, dlatego przed rozpoczęciem gry trzeba ustalić, który wariant będzie rozgrywany.
Wspólne fundamenty gry
Każda odmiana tavli korzysta z planszy podzielonej na 24 podłużne trójkąty, często nazywane polami lub liniami. Plansza składa się z czterech części po sześć pól. Środkowy pas rozdzielający połowy to banda, a obszar, do którego trafiają piony przed zdjęciem z planszy, nazywa się bazą lub domem.
Każdy gracz ma 15 pionów w jednym kolorze. Celem jest przeprowadzenie wszystkich swoich pionów do własnej bazy, a następnie zdjęcie ich z planszy. Ruch wyznaczają dwie kostki:
- Każda kostka oznacza osobny ruch, który można wykonać jednym pionem albo rozdzielić między dwa piony.
- Pion może zakończyć ruch na pustym polu, na polu zajętym własnymi pionami albo na polu przeciwnika, jeśli zasady danego wariantu na to pozwalają.
- Dublety, czyli identyczne wyniki na obu kostkach, dają cztery ruchy zamiast dwóch.
- Jeżeli można wykonać tylko jeden z dwóch ruchów, zwykle trzeba wykorzystać większy wynik, gdy jest to możliwe.
Przykładowo, wynik 3 i 5 pozwala przesunąć jeden pion najpierw o trzy, a potem o pięć pól, albo wykonać dwa niezależne ruchy. Przy dublecie 4–4 gracz otrzymuje cztery ruchy po cztery pola. Może wykonać je jednym pionem lub rozdzielić między kilka pionów, o ile pozwala na to układ planszy.
Wspólne dla wariantów jest także końcowe ściąganie pionów. Można je rozpocząć dopiero wtedy, gdy wszystkie własne piony znajdują się w bazie. Wynik kostki pozwala zdjąć pion z odpowiadającego mu pola. Jeśli na wskazanej pozycji nie ma pionu, a gracz ma pion dalej od krawędzi, powinien najpierw wykonać ruch tym pionem. Gdy nie ma już pionów na dalszych polach, można zdjąć pion z najdalszej zajętej pozycji.
Portes, Plakoto i Fevga – najważniejsze różnice
Poniższa tabela pozwala szybko ustalić, czym różnią się trzy odmiany tavli:
| Wariant | Kierunek ruchu | Interakcja z przeciwnikiem | Cel |
|---|---|---|---|
| Portes | Przeciwny kierunek | Pojedynczy pion przeciwnika można zbić i wysłać na bandę | Zdjęcie wszystkich pionów z planszy przed przeciwnikiem |
| Plakoto | Przeciwny kierunek | Pion przeciwnika zostaje przykryty i nie może się poruszać | Zdjęcie wszystkich pionów oraz blokowanie pionów rywala |
| Fevga | Ten sam kierunek | Nie ma bicia ani przykrywania, a pojedynczy pion tworzy blok | Wyścig do bazy i budowanie blokad utrudniających ruch rywala |
Szczegółowe zasady wariantów
Portes – klasyczna tavla ze zbijaniem
Portes jest najbardziej zbliżone do klasycznego backgammona. Gracze poruszają się w przeciwnych kierunkach, a dwa lub więcej własnych pionów na jednym polu tworzy blok. Przeciwnik nie może zakończyć ruchu na polu zajętym przez co najmniej dwa piony rywala.
Pojedynczy pion nazywa się blotką. Jeśli pion przeciwnika zakończy ruch na polu zajętym przez jedną blotkę, zbija ją. Zbity pion trafia na bandę i musi wrócić do gry, zanim jego właściciel wykona jakikolwiek inny ruch.
- Gracz rzuca dwiema kostkami i sprawdza, które ruchy są możliwe.
- Jeśli ma pion na bandzie, najpierw próbuje wprowadzić go do bazy przeciwnika zgodnie z wynikami kostek.
- Po wprowadzeniu pionów z bandy wykonuje pozostałe ruchy, o ile układ pól na to pozwala.
- Buduje bloki, przesuwa piony do własnej bazy i rozpoczyna ściąganie, gdy wszystkie 15 pionów znajduje się w domu.
Wprowadzenie z bandy jest niemożliwe na polu z blokiem przeciwnika. Można natomiast wejść na pole z pojedynczym pionem rywala i zbić go. W Portes blokowanie własnej bazy utrudnia przeciwnikowi powrót do gry, szczególnie gdy ma piony na bandzie.
Plakoto – przykrywanie pionów
W Plakoto piony także poruszają się w przeciwnych kierunkach, ale pojedynczy pion przeciwnika nie jest zbijany. Zostaje przykryty przez pion, który zakończył ruch na tym samym polu. Przykryty pion nie może się poruszać, dopóki piony znajdujące się nad nim nie zostaną przesunięte.
Na jednym polu może powstać stos kilku pionów. Dwa lub więcej własnych pionów tworzą blok, a pojedynczy pion przeciwnika można przykryć. Szczególnie ważne są pola startowe. Jeżeli gracz przykryje pion rywala pozostający na jego pozycji wyjściowej, może natychmiast rozstrzygnąć partię na swoją korzyść.
- Gracze wykonują ruchy zgodnie z wynikami obu kostek i poruszają pionami w przeciwnych kierunkach.
- Puste pole lub pole z własnymi pionami można zająć bez przeszkód.
- Na pojedynczym pionie przeciwnika można ustawić własny pion, przykrywając go.
- Po przeprowadzeniu wszystkich pionów do bazy gracz rozpoczyna ich ściąganie tak samo jak w Portes.
W tym wariancie nie ma bandy używanej do odsyłania zbitych pionów, ponieważ zbijanie nie występuje. Taktyka polega na tworzeniu bloków i przykrywaniu pionów przeciwnika w miejscach, z których trudno je uwolnić.
Fevga – wyścig i budowanie bloków
Fevga różni się od Portes i Plakoto przede wszystkim kierunkiem ruchu. Obaj gracze poruszają pionami w tę samą stronę. Nie można zbijać ani przykrywać pionów przeciwnika. Co ważne, w Fevdze już jeden pion stojący na polu tworzy blok, którego rywal nie może zająć.
Na początku rozgrywki gracz musi posuwać przede wszystkim jeden pion. Dopiero gdy przejdzie on przez pozycję startową przeciwnika, można swobodniej poruszać pozostałymi pionami. Jednocześnie nie wolno całkowicie zamknąć wszystkich sześciu pól własnej pozycji startowej. Co najmniej jedno musi pozostać wolne albo zajęte przez pion przeciwnika.
- Gracze rzucają kostkami i poruszają pionami w tym samym kierunku.
- Pierwszy pion musi przejść przez pozycję startową przeciwnika, zanim pozostałe piony uzyskają pełną swobodę ruchu.
- Pojedyncze piony można ustawiać na pustych polach lub na polach zajętych własnymi pionami.
- Bloki buduje się w bazie przeciwnika i przed nią, aby ograniczyć mu dostępne ruchy.
Próba bicia w Fevdze jest błędem, ponieważ ta mechanika tutaj nie istnieje. Zwycięża gracz, który jako pierwszy przeprowadzi wszystkie piony do bazy i zdejmie je z planszy.
Jak wygrywać i liczyć punkty?
W pojedynczej partii wygrywa osoba, która jako pierwsza zdejmie wszystkie swoje piony. Tavla jest jednak często rozgrywana jako mecz do ustalonej liczby punktów, najczęściej do 3, 5 albo 7.
- Jedna wygrana partia daje 1 punkt, jeśli przeciwnik zdążył zdjąć przynajmniej jeden własny pion.
- Wygrana bez zdjęcia żadnego pionu przez przeciwnika daje 2 punkty.
- W niektórych zasadach zwycięstwo może być warte 3 punkty, gdy przeciwnik ma jeszcze pion na bandzie lub w swojej bazie.
- Mecz wygrywa osoba, która jako pierwsza osiągnie wcześniej ustalony limit punktów.
Klasyczna grecka tavla nie musi wykorzystywać kostki dublującej znanej z turniejowego backgammona. Jeżeli gracze ją stosują, powinni wcześniej ustalić osobne zasady, ponieważ nie jest ona elementem podstawowej mechaniki Portes.
Początkujący najwięcej zyskują, budując własne bloki i nie zostawiając pojedynczych pionów bez osłony. W Portes trzeba oceniać ryzyko zbicia blotki, w Plakoto przewidywać, które piony mogą zostać przykryte, a w Fevdze planować ciąg blokad ograniczających drogę przeciwnika.
Najprościej zacząć od Portes, jeśli znasz tryktraka. Plakoto lepiej pasuje do gry o kontroli pól, a Fevga do rozgrywki wyścigowej, w której liczy się planowanie bloków i kolejności ruchów.
